اعترافی که هر سحر تکرار می‌شود

در سکوت پیش از اذان صبح، آن‌گاه که شهر هنوز در نیمه‌روشنای خواب و بیداری معلق است، صدایی آهسته در بسیاری از مساجد، حسینیه‌ها و حرم‌ها طنین می‌اندازد؛ صدایی که با جمله‌ای آغاز می‌شود که قرن‌هاست در حافظه آیینی شیعه جاری است: «إِلَهِی لاتُؤَدِّبْنِی بِعُقُوبَتِک». این عبارت، سرآغاز «دعای ابوحمزه ثمالی» است؛ نیایشی منسوب به امام سجاد که در سحرهای ماه رمضان قرائت می‌شود و در طول تاریخ، هم به‌عنوان متنی عرفانی و اخلاقی شناخته شده و هم در حوزه‌های کلامی و فقهی مورد استناد قرار گرفته است.

دعای ابوحمزه، تنها یک متن نیایشی نیست؛ بلکه روایتی منسجم از نسبت انسان با خداوند، از اضطراب گناه تا امید رهایی، و از هراس قیامت تا آرزوی رضایت در زندگی روزمره است. این دعا که از سوی «ابوحمزه ثمالی» نقل شده، به همین نام شهرت یافته؛ هرچند در گزارش‌های پیش از قرن دوازدهم قمری، از آن با عنوان «دعای سحر» یاد می‌شد. تغییر نام در گذر زمان، خود نشانه‌ای از تثبیت جایگاه راوی در حافظه مذهبی جامعه شیعه است.

راوی این دعا، «ثابت بن دینار ثمالی» مشهور به ابوحمزه، از محدثان قرن دوم هجری و از یاران سه امام شیعه، یعنی امام سجاد، امام باقر و امام صادق معرفی شده است. نقل این دعا از امام سجاد توسط او، موجب شد که این نیایش به نام وی شناخته شود.

بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، تا قرن یازدهم قمری، این دعا بیشتر با عنوان «دعای سحر» شناخته می‌شد و عنوان «دعای ابوحمزه» از قرن دوازدهم به بعد رواج یافت. این تغییر عنوان، نشان می‌دهد که به مرور زمان، نقش راوی در هویت‌یابی متن برجسته‌تر شده و نام او به‌عنوان حلقه واسط میان امام و مخاطبان بعدی تثبیت شده است.